Calibration Interval ของเครื่องมือคำนวณอย่างไร ตามแนวทาง ILAC G24

Calibration Interval คือระยะเวลาที่ห้องแล็บกำหนดให้ส่งเครื่องมือไปสอบเทียบใหม่อีกครั้ง การตั้ง interval ที่เหมาะสมเป็นสมดุลระหว่าง ค่าใช้จ่ายในการสอบเทียบ กับ ความเสี่ยงที่เครื่องมือจะ drift นอกเกณฑ์ระหว่างรอบ

ปัญหาที่พบบ่อยคือห้องแล็บใช้ "1 ปี" เป็นค่ามาตรฐานสำหรับเครื่องมือทุกตัวโดยไม่พิจารณา ทำให้บางเครื่องสอบเทียบบ่อยเกินจำเป็น (ค่าใช้จ่ายสูง) บางเครื่อง drift ไปแล้วโดยไม่รู้ตัว (เสี่ยง CAR)

แนวทางสากลที่ยอมรับคือ ILAC G24:2022 และ OIML D10:2007 ซึ่งกำหนดวิธีการทบทวน interval อย่างเป็นระบบ

4 ปัจจัยที่กำหนด Calibration Interval

ตาม ILAC G24 ข้อ 5 การกำหนด initial interval ควรพิจารณา:

1. ข้อแนะนำของผู้ผลิต (Manufacturer's recommendation) จุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับเครื่องมือใหม่ที่ไม่มีประวัติ

2. ความถี่ในการใช้งาน (Usage frequency)

เครื่องที่ใช้ทุกวัน → interval สั้นกว่า
เครื่องที่ใช้เดือนละครั้ง → interval อาจยาวกว่าได้

3. ความเสถียรของเครื่องมือ (Stability history) ดูจากผลการสอบเทียบ 3–5 ครั้งย้อนหลัง

4. ความเสี่ยงต่อผลการวัด (Risk to measurement results)

เครื่องที่ใช้กับงาน critical → interval สั้น
เครื่องที่ใช้กับงานคุณภาพต่ำ → interval ยาวได้

นอกจากนี้ต้องพิจารณา:

สภาพแวดล้อมการใช้งาน (อุณหภูมิ ความชื้น vibration)
ผู้ใช้งาน (ฝึกอบรมดีหรือไม่)
ผลการตรวจสอบระหว่างใช้งาน (intermediate check)

Method R — Reactive Method (ปรับตามผลที่ผ่านมา)

Method R คือการปรับ interval ตาม ผลการสอบเทียบครั้งล่าสุด เป็นวิธีที่ง่ายและใช้ได้ทั่วไป:

ผลสอบเทียบล่าสุด	การปรับ Interval
In tolerance with significant margin	ขยาย interval ได้ (เช่น เพิ่ม 50%)
In tolerance close to limit	คง interval เดิม
Out of tolerance (OOT) เล็กน้อย	ลด interval (เช่น ลด 25%)
Out of tolerance อย่างมาก	ลด interval อย่างน้อย 50% + ทบทวนเครื่อง

ตัวอย่าง: เครื่องมือ A ใช้ interval 12 เดือน หลังสอบเทียบครั้งที่ 3 พบว่าค่ายังอยู่ใน 30% ของ tolerance → ขยายเป็น 18 เดือน

ข้อจำกัด: Method R ปรับช้าเพราะอาศัยผลรอบก่อน ไม่เหมาะกับเครื่องที่ drift เร็วระหว่างรอบ

Method S — Statistical Method (ใช้สถิติ)

Method S ใช้ ข้อมูล drift ทางสถิติ จากการสอบเทียบหลายรอบ คำนวณว่ากี่เปอร์เซ็นต์ของเครื่องที่ยังอยู่ใน tolerance ที่ end of interval:

เป้าหมาย: ให้ Reliability Target ≥ 90% หรือ 95% ตามที่ห้องแล็บกำหนด

สูตรพื้นฐาน: Reliability = (จำนวนครั้งที่ in tolerance) / (จำนวนครั้งที่สอบเทียบทั้งหมด)

หาก Reliability:

≥ 95% → ขยาย interval ได้
85–95% → คง interval
< 85% → ลด interval

ตัวอย่าง: เครื่อง B สอบเทียบ 10 ครั้ง พบว่า in tolerance 9 ครั้ง = Reliability 90% → คง interval เดิม

Method S เหมาะกับห้องแล็บที่มีเครื่องมือเดียวกันหลายตัว เพราะใช้ข้อมูลรวมได้

ตัวอย่างการทบทวน Interval

Vernier Caliper VC-001:

Initial interval: 12 เดือน (ตามคู่มือผู้ผลิต)
ผลสอบเทียบ 3 ครั้งที่ผ่านมา: in tolerance 100% โดยมี margin > 50%
การใช้งาน: เดือนละ 2–3 ครั้ง
การตัดสินใจ: ขยายเป็น 18 เดือน

Digital Multimeter DMM-005:

Initial interval: 12 เดือน
ผลสอบเทียบครั้งล่าสุด: OOT เล็กน้อยที่ range 1000V
การใช้งาน: ทุกวัน ใช้กับงาน critical
การตัดสินใจ: ลดเป็น 6 เดือน + เพิ่ม intermediate check ทุก 3 เดือน

Temperature Sensor T-012:

Initial interval: 12 เดือน
ผลสอบเทียบ 5 ครั้งย้อนหลัง: drift เพิ่มขึ้นทุกรอบ
การตัดสินใจ: ลดเป็น 6 เดือน และวางแผนเปลี่ยน sensor ใหม่ในปีถัดไป

การบันทึกหลักฐาน

ทุกการเปลี่ยน interval ต้องมีหลักฐาน:

Equipment Calibration History แสดงผลครบทุกรอบ
Interval Review Record ระบุเหตุผลที่เปลี่ยน (พร้อม data สนับสนุน)
Approval ของผู้รับผิดชอบทางเทคนิค
อัพเดท Master Equipment List ให้ตรงกับ interval ใหม่

ในวัน Audit auditor มักขอดูบันทึกการทบทวน interval โดยเฉพาะถ้าห้องแล็บขยาย interval ออก ต้องแสดงข้อมูลสนับสนุนได้ชัดเจน

ทบทวนใน Management Review

ตาม ISO/IEC 17025:2017 ข้อ 8.9.2 ผลการ Management Review ต้องครอบคลุมความเพียงพอของทรัพยากร ซึ่งรวมถึง:

จำนวนเครื่องที่ OOT ในรอบที่ผ่านมา (trend analysis)
ความจำเป็นในการลด interval ของเครื่องบางตัว
การเปลี่ยนเครื่องที่ drift บ่อย

ห้องแล็บที่ทำ Calibration Interval Review อย่างเป็นระบบจะ:

ประหยัดค่าสอบเทียบ 20–30% ในระยะยาว
ลดความเสี่ยง OOT ระหว่างรอบ
มี Traceability Chain ที่ชัดเจน