Metrological Traceability คือการพิสูจน์ว่าผลการวัดของห้องปฏิบัติการสามารถเชื่อมโยงไปถึงหน่วย SI (International System of Units) ผ่านห่วงโซ่ที่ต่อเนื่องและมีเอกสารยืนยัน เป็นข้อกำหนดหลักของ ISO/IEC 17025:2017 ข้อ 6.5 และมักเป็นจุดที่ auditor ตรวจสอบละเอียดที่สุด

Traceability Chain คืออะไร

ลำดับชั้นของ Traceability ทำงานแบบนี้:

SI Unit (เมตร, กิโลกรัม, เคลวิน ฯลฯ)
    ↓
National Metrology Institute (NIMT ในประเทศไทย)
    ↓
Accredited Calibration Laboratory (ห้องปฏิบัติการสอบเทียบที่ได้รับรอง)
    ↓
Reference Standard ของห้องปฏิบัติการ
    ↓
Working Standard / เครื่องมือที่ใช้งานจริง

ทุกขั้นในห่วงโซ่ต้องมี Certificate of Calibration ที่ระบุ Uncertainty และหน่วยงานที่ดำเนินการสอบเทียบ

Certificate of Calibration ต้องระบุอะไรบ้าง

CoC ที่ใช้ยืนยัน Traceability ต้องมีข้อมูลเหล่านี้:

รายการ เหตุผลที่ต้องมี
ชื่อและที่อยู่ห้องปฏิบัติการที่สอบเทียบ ยืนยันตัวตนผู้ออก CoC
หมายเลข Accreditation และ scope ยืนยันว่าสอบเทียบใน scope ที่ได้รับรอง
Serial number เครื่องมือที่สอบเทียบ ผูก CoC กับเครื่องมือตัวนั้น
ผลการสอบเทียบ (calibration results) ค่าที่วัดได้จริง
Measurement Uncertainty ความไม่แน่นอนของผลการวัด
Traceability statement ระบุว่า Trace ไปถึง SI ผ่านทางไหน
วันที่สอบเทียบและวันหมดอายุแนะนำ กำหนดรอบสอบเทียบครั้งถัดไป

CoC ที่ขาดรายการใดรายการหนึ่งข้างต้น โดยเฉพาะ Uncertainty และ Traceability statement ถือว่าไม่สมบูรณ์

ใครสอบเทียบให้ได้บ้าง

ห้องปฏิบัติการสอบเทียบที่ยอมรับได้ใน ISO/IEC 17025 มี 3 ประเภท:

1. NMI (National Metrology Institute) เช่น NIMT (สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ) ในประเทศไทย เป็นระดับสูงสุด ยอมรับได้เสมอ

2. Accredited Laboratory ใน scope ที่เกี่ยวข้อง ต้องได้รับการรับรองจากหน่วยงาน Accreditation ที่น่าเชื่อถือ เช่น UKAS, DAkkS, ILAC MRA members หรือ กรมวิทยาศาสตร์บริการ (วศ.) ในไทย ต้องตรวจสอบว่า scope ครอบคลุมพารามิเตอร์และ range ที่ต้องการ

3. In-house calibration ทำเองในองค์กรได้ แต่ต้องพิสูจน์ว่า Reference standard ที่ใช้มี Traceability และมีบุคลากรที่มีความสามารถ พร้อม Procedure ที่ validate แล้ว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ส่งสอบเทียบที่ไม่ได้รับรอง ส่งเครื่องมือไปสอบเทียบที่ร้านทั่วไปที่ไม่มี Accreditation — CoC ที่ได้ออกมาไม่มี Traceability ที่ยอมรับได้

2. Scope ไม่ครอบคลุม range ที่ใช้งาน เครื่องมือวัดอุณหภูมิ 0–500°C แต่ CoC ครอบคลุมแค่ 0–100°C ส่วนที่เกินถือว่าไม่มี Traceability

3. ไม่บันทึก Correction Factor CoC ระบุค่า correction แต่ไม่นำไปใช้ในการคำนวณผลจริง

4. เก็บ CoC ไม่ครบ CoC ชุดเก่าสูญหาย ทำให้ไม่สามารถแสดง Traceability ย้อนหลังได้เมื่อ auditor ขอ

เชื่อมโยงกับการเตรียม Audit

ก่อน เตรียมตัวรับการตรวจ ให้ตรวจสอบ CoC ทุกใบของ Reference Standard และ Working Standard ว่า:

หากพบ CoC ที่ไม่สมบูรณ์ ให้ดำเนินการแก้ไขก่อนวัน Audit เพราะนี่คือ Major NC ทันทีถ้า auditor พบ

บทความที่เกี่ยวข้อง